पोखरा ।
पोखराको हिमालयन रिडर्स कर्नरमा शनिबार आयोजित साहित्यिक कार्यक्रममा चर्चित उपन्यास ‘यलोफेस’ माथि बहस गरिएको छ । र्यान्डम रिडर्स सोसाइटी अफ नेपालको नियमित शृंखलाअन्तर्गत भएको कार्यक्रममा उपन्यासमा उठाइएका साहित्यिक चोरी, सांस्कृतिक स्वामित्व र पहिचानको राजनीतिका विषयमा विस्तृत छलफल भएको हो ।
कार्यक्रममा लेखक तीर्थ गुरुङले तयार पारेको अवधारणापत्र प्रस्तुत गरेका थिए । पुस्तकका विभिन्न पक्षलाई विश्लेषण गर्दै उनले उपन्यासले समकालीन साहित्यिक प्रवृत्तिको जटिलता उजागर गरेको बताए । उनका अनुसार कार्यक्रममा ६० भन्दा बढी पाठक सहभागी थिए ।
रेबिका कुआङद्वारा लिखित उक्त उपन्यास साहित्यिक मित्रता र प्रतिस्पर्धाको जटिल सम्बन्धबाट सुरु हुन्छ । कथामा मुख्य पात्र जुन हेवर्डले आफ्नी चिनियाँ–अमेरिकी साथी एथेना लिउको आकस्मिक मृत्यु भएपछि उनले लेखिरहेको अधुरो पाण्डुलिपि चोर्छिन् । त्यसपछि उक्त पाण्डुलिपिलाई परिमार्जन गरेर आफ्नै नाममा प्रकाशित गर्दै जुन एकाएक चर्चित लेखिका बन्छिन् ।
उपन्यासमा जुनले आफ्नो जातीय पहिचान लुकाउन ‘जुनियर सोङ’ नाम प्रयोग गर्ने प्रसंग छ । यो घटनालाई केवल साहित्यिक चोरी मात्र नभई अर्काको संस्कृति र अनुभवमाथिको हस्तक्षेपका रूपमा चित्रण गरिएको छ । कार्यक्रममा प्रस्तुत अवधारणापत्रमा उपन्यासले सांस्कृतिक स्वामित्व र प्रतिनिधित्वका विषयमा उठाएका प्रश्नहरूबारे पनि चर्चा गरिएको थियो ।
तीर्थका अनुसार उपन्यासले प्रकाशन उद्योगको भित्री यथार्थलाई पनि प्रस्ट रूपमा देखाएको छ । बजारमा ‘विविधता’ लाई वस्तुका रूपमा कसरी प्रयोग गरिन्छ र लेखकहरूलाई जातीय पहिचानका आधारमा कसरी ‘टोकनाइज’ गरिन्छ भन्ने पक्षलाई कृतिले उजागर गरेको उनले बताए ।
प्रकाशकहरूले जुनको श्वेत पहिचानलाई चिनियाँ इतिहाससँग जोडेर बजारमा प्रस्तुत गरेको प्रसंगले ‘ह्वाइटवासिङ’ र ‘सांस्कृतिक अपहरण’ को बहसलाई झन् गहिरो बनाएको उनको भनाइ थियो ।
उपन्यासमा देखाइएको ‘एटेन्सन इकोनोमी’ र ‘क्यान्सिल कल्चर’ ले आधुनिक साहित्य सामाजिक सञ्जालका ‘अल्गोरिदम’ भित्र कसरी प्रभावमा पर्छ भन्ने विषय पनि उनले स्पष्ट पारे । सामाजिक सञ्जाल, विशेषगरी ‘ट्विटर’ र ‘बुकटोक’ मा हुने बहस र ट्रोलिङले कुनै लेखकलाई उचाइमा पु¥याउन वा संकटमा पार्न सक्ने अवस्थालाई पनि कृतिले चित्रण गरेको उनले बताए ।
अवधारणापत्रमा ‘उपन्यासले को जो कोहीले जोसुकैको संस्कृतिका बारेमा लेख्न सक्छ वा सक्दैन भन्ने मुख्य प्रश्न उठाएको छ’ भन्ने उल्लेख गरिएको थियो । कथामा जुन हेवर्डले आफूले गरेको चोरीलाई ‘क्षतिपूर्ति’ का रूपमा व्याख्या गर्दै आफूलाई निर्दोष देखाउन खोज्ने प्रसंगलाई मानव स्वभावको जटिल र स्वार्थी पक्षसँग जोडेर विश्लेषण गरिएको थियो ।
छलफलमा सरस्वती प्रतीक्षा, गौरी गुरुङ र शिव संकल्पसँग प्रश्नोत्तर गर्दै गुरुङले बहसलाई थप विस्तार दिएका थिए । कार्यक्रममा रमेशबहादुर थापा र कीर्तन गौतमले पनि उपन्यासका विभिन्न आयामबारे धारणा राखेका थिए ।
गुरुङले उपन्यासमा जुन बाहेक अन्य पात्रहरूको निर्माणमा केही कमजोरी देखिएको र कथाको अन्त्य अलि हतारिएको जस्तो लागेको टिप्पणी पनि गरे । ‘यलोफेस’ ले उठाएको ‘आइडेंटिटी पोलिटिक्स’ र ‘प्लेजरिजम’ सम्बन्धी बहसले कार्यक्रममा सहभागी पाठकहरूबीच लामो समयसम्म जिज्ञासा र छलफलको वातावरण सिर्जना गरेको थियो ।
संस्थाका अध्यक्ष दीपक पराजुलीले विश्व साहित्यमा चर्चित कृतिमाथि बहस गर्ने योजना यसपटक सफल भएको बताए । संस्थाका सचिव धु्रव केसीले आगामी महिनाको छलफलका लागि चयन गरिने पुस्तकबारे छिट्टै जानकारी गराइने जानकारी दिए ।
